Հայոց Պատմություն 1

Խաչակրաց արշավանք են կոչվում 11-րդ դարի վերջերին արևմտյան եկեղեցու հովանու ներքո կազմակերպված դեպի արևելք Սուրբ երկիր ռազմական արշավանքները:

1095թ. Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում Ուրբանոս 2-րդ պապը հավատացյալներին կոչ արեց ազատագրելու Երուսաղեմը և անհավատներից փրկելու Հիսուս Քրիստոսի գերեզմանը: Պապի ոգեշնչումը խոր տպավորություն թողեց ներկաների վրա: Բոլորը բացականչեցին . << Այսպես է ուզում Աստված>>: Նրանք անմիջապես սկսեցին խաչեր կտրել և կարել հագուստներին: Այստեղից էլ առաջացել է արշավանքների մասնակիցների անվանումը` խաչակիրներ: Արշավանքների նպատակը Պաղեստինում գտնվող քրիստոնեական սրբավայրերի ազատագրումն էր մուսուլմաններից: Ահա թե ինչու խաչակրաց արշավանքները ստացան կրոնական պատերազմների բնույթ: Դրանց կազմակերպիչներն ունեին շահադիտական նպատակներ: Նրանց գրավում էին Արևելքի երկրների հարստուրյունները, իսկ պապը ցանկանում էր կաթոլիկությունը տարածել Արևելքում:1096թ. սկսվեց առաջին խաչակրաց արշավանքը: Գարնանը ճանապարհ ընկան գյուղացիներից կազմված ջոկատները (ամբոխները): Երբ նրանք հասան Կ. Պոլիս, 50 հազարից կենդանի էր մնացել մնացել ընդհամենը 20 հազար մարդ: Չսպասելով ասպետների ժամանմանը` նրանք անցան Բոսֆորի նեղուցը և շարժվելով գնացին Սուրբ երկիր: Սակայն Նիկիա (Նիկեա) քաղաքի մոտ սելջուկները ջախջախեցին գյուղացիական ջոկատներին: Փրկվեց միայն 3 հազար մարդ: 
1096թ. դեկտեմբերին Կ. Պոլիս հասան ասպետական ջոկատները: Նրանք շուտով բյուզանդացիների հետ սելջուկներից գրավեցին Նիկիան: Այնուհետև սկսվեց երկարատև ռազմերթը դեպի Ասորիք և Պաղեստին: Կիլիկիայով անցնելիս նրանց մեծ օգնություն ցույց տվեցին տեղի հայերը: Խաչակիրների առաջնորդներից մեկը ` Բալդուինը, խաբեությամբ մտավ Եդեսիա քաղաք: Նա դավադրաբար սպանեց Եդեսիայի կառավարիչ հայազգի Թորոս Կյուրապաղատին: Այսպես Բալդուինը ստեղծեց առաջին խաչակրաց պետությունը` Եդեսիայի կոմսությունը:
1098թ. խաչակիրները գրավեցին Անտիոք քաղաքը, որտեղ ստեղծվեց Անտիոքի դքսությունը: 1099թ. նրանք գրավեցին Երուսաղեմը:
Խաչակիրները գրաված տարածքներում ստեղծեցին Երուսաղեմի թագավորությունը: Առաջին թագավոր ընտրվեց Գոթֆրիդ Բուլյոնցին: Երուսաղեմի թագավորության մեջ մտնում էին Անտիոքի դքսությունը, Եդեսիայի և Տրիպոլիի կոմսությունները:
Թագավորության տարածքը բաժանվեց բարոնությունների: Սրանք էլ իրենց հերթին բաժանվում էին ասպետական ավատների: Ավատ ստացած ասպետները պարտավոր էին ռազմական ծառայություն կատարել: Եթե Եվրոպայում ասպետները տարեկան 40 օր էին զինվորական ծառայություն կատարում, ապա այստեղ` ամբողջ տարին, քանի որ խաչակիրները մշտական պատերազմների մեջ էին:
Երուսաղեմի թագավորությանը հարավից սպառնում էր Եգիպտոսի սուլթանությունը, իսկ արևելքից` սելջուկները: Պետության պաշտպանության նպատակով հիմնվեցին հոգևոր-ասպետական միաբանություններ: Նրա անդամները միաժամանակ վանականներ էին և ասպետներ: Նրանք երդվում էին չամուսնանալ, լինել չքավոր և զբաղվել կաթոլիկություն տարածելով, ինչպես նաև մարտնչել անհավատների դեմ:
Խաչակրաց երկրորդ արշավանքը գլխավորեցին Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 7-րդը և Գերմանիայի թագավոր Կոնրադ 3-րդը: Այն տևեց 1147-1148թթ., սակայն ավարտվեց անարդյունք:
Խաչակրաց արշավանքը անակնկալ էր մուսուլմանների համար: Շուտով նրանք ուշքի եկան և 1144թ. գրավեցին Եդեսիան: Խաչակիրների դրությունը հատկապես ծանրացավ, երբ Եգիպտոսում իշխանության եկավ Սալահ ադ Դինը(Սալադին): 
Սալադինի պապը ծնվել էր Հայաստանում: Հետագայում ընտանիքով տեղափոխվում է Իրաք: Դառնալով Եգիպտոսի կառավարիչ` Սալադինը կարճ ժամանակամիջոցում գրավում է Ասորիքը և Միջագետքի մի մասը: Նա որոշում է Խաչակիրներից հետ գրավել Երուսաղեմը, քանի որ մուսուլմանները ևս այն համարում էին իրենց սուրբ քաղաք:
1187թ. Սալադինը պաշարեց Տիբերիա քաղաքը, այնուհետև պարտության մատնեց Երուսաղեմի թագավորությանը: Թագավորը և տաճարականների մեծ մագիստրոսը գերի ընկան: Նույն թվականին Սալադինը գրավեց Երուսաղեմը: Նրա կառավարման ժամանակաշրջանում Եգիպտոսը վերածվեց հզոր պետության: Այն սկսեց պայքարել խաչակիրների տիրապետության տակ մնացած տարածքները հետ գրավելու համար: Հետաքայում Սալադինը արշավանք կազմակերպեց դեպի Կիլիկյան Հայաստան: Կիլիկիա մեկնելու ճանապարհին, նա մահացավ:
Երուսաղեմի անկման լուրը ցնցեց քրիստոնյա Եվրոպան: Եվրոպացիները նախապատրաստեցին նոր արշավանք: Պապի նախաձեռնությամբ այն գլխավորեցին գերմանացի կայսր Ֆրիդրիխ 1-ին Բարբարոսան, անգլիացի թագավոր Ռիչարդ 1-ին Առյուծասիրտը և ֆրանսիացի թագավոր Ֆիլիպ 2-րդ Օգոստոսը:
Ահա այսպես 1198թ. սկսվեց խաչակրաց երրորդ արշավանքը: Հենց սկզբից այն անհաջող սկսվեց: 1190թ. Կիլիկիայի գետերից մեկում Ֆրիդրիխը խեղդվեց: Գերմանական խաչակիրները վերադարձան իրենց հայրենիք:
Ժամանելով Սուրբ երկիր` Ֆիլիպը պաշարեց Ակրա քաղաքը: Շուտով նրան միացավ Ռիչարդը: Խաչակիրները գրավեցին Ակրան, որը դարձավ Երուսաղեմի թագավորության մայրաքաղաքը: Շուտով պատրվակ բռնելով վատառողջությունը, վախկոտ արքա Ֆիլիպը վերադարձավ Ֆրանսիա: Մնալով միայնակ` Ռիչարդը ստիպված եղավ Սալադինի հետ 1192թ. հաշտության պայմանագիր կնքել: Նույն որոշմանը հանգեց նաև ինքը Սալադինը, քանի որ Ռիչարդը եգիպտացիներին խայտառակ պարտության մատնեց Ակրա քաղաքի մոտ: Եվրոպացի ուխտավորները հնարավորություն ստացան ազատորեն այցելել սուրբ վայրեր:
Ռիչարդը օժտված էր ռազմական տաղանդով և առասպելական քաջությամբ: Սակայն բնավորությամբ անհավասարակշիռ էր: Պատահական չէ, որ ժամանակակիցները նրան անվանում են <<մեծ մանուկ>>: Ճանապարհին նա Բյուզանդիայից խլեց Կիպրոս կղզին: Այստեղ ևս հիմնվեց Խաչակրաց պետություն` Կիպրոսի թագավորություն: Այն դարձավ խաչակիրների ամենաերկար գոյատևած պետությունը Արևելքում: Հետագայում այն գրավեցին թուրք օսմանները:
Ռիչարդը այլևս Արևելք չարշավեց, սակայն նրա հիշատակը և տարածած սարսափը այստեղ երկար պահպանվեց: Արաբ մայրերը լաց լինող երեխային հանգստացնելու համար ասում էին. <<Լաց մի՛ լինիր, լռի՛ր, թե չէ Մալիք Ռիդը (Ռիչարդ թագավոր) կգա և քեզ կպատժի>>: 
Երեք արքաների արշավանքից հետո խաչակրաց շարժումն անկում ապրեց: Շարժման հեղինակությանը մեծ հարված հասցրեց 1204թ. խաչակրաց չորրորդ շարժումը: Դրա մասնակիցները որոշել էին գնալ Սուրբ երկիր Վենետիկյան նավերով: Բայց Վենետիկը որոշեց խաչակիրներին տանել ոչ թե Մերձավոր Արևելք, այլ իր դարավոր թշնամու` Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս: Խաչակիրները գրավեցին և երեք օր շարունակ կողոպտեցին քաղաքը: Այս նենգ քայլով Վենետիկը հաղթեց իր տնտեսական մրցակցին: 
Հաջորդ չորս արշավանքները ևս ավարտվեցին անհաջող:
Հունգարական և Ավստրիական խաչակիրները, որոնք խաչակրաց հինգերորդ արշավանքի մասնակիցներն էին, քաջաբար կռվեցին Սիրիայում և Պաղեստինում, բայց վերջնական արդյունքում ստիպված եղան լքել Մերձավոր Արևելքը: 
Խաչակրաց վեցերորդ արշավանքը կազմակերպեց եկեղեցուց հեռացված, Գերմանիայի թագավոր Ֆրիդրիխ 2-րդ Հոհենշտաուֆենը 1228թ. ռազմական գործողությունների փոխարեն  Եգիպտոսի սուլթանի հետ համաձայնագիր կնքեց: Երուսաղեմը, Նազարեթը և Բեթղեհեմը ժամանակավորապես վերադարձվեցին քրիստոնյաներին, բայց 1244թ. մուսուլմանները վերջնականապես տիրացան Երուսաղեմին: 
Խաչակրաց յոթերորդ և ութերորդ արշավանքները կազմակերպեց Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 9-րդ Սուրբը: 7-րդ արշավանքի ժամանակ նա գերվեց Եգիպտոսի սուլթանի կողմից և մեծ փրկագնի դիմաց ազատ արձակվեց: Անհաջողությունը չհուսահատեց նրա հոգին և արքան կազմակերպեց 8-րդ արշավանքը, բայց նա մահացավ ժանտախտից Թունիսում, արշավանքի ժամանակ: Նա աչքի էր ընկնում կրոնասիրությամբ, որի համար էլ ստացավ <<Սուրբ>> մակդիրը:
1291թ. մուսուլմանները գրավեցին խաչկիրների վերջին հենակետ Ակրան: Խաչակիրների ստեղծած տերությունը վերացավ:
Խաչակրաց արշավանքներն ունեցան նաև դրական հետևանքներ: Եվրոպացիները մոտիկից ծանոթացան արևելյան մշակույթին: Նրանք մշակութային շատ արժեքներ տեղափոխեցին Եվրոպա:
Եվրոպացիները Արևելքում սովորեցին ավելի լավ նավեր պատրաստել, ճշգրիտ քարտեզներ գծել, օգտագործել մագնիսական կողմնացույցեր, կառուցել ամրոցներ:
Արշավանքների հետևանքով Արևմուտք-Արևելք փոխհարաբերությունները սերտացան և հետագայում զարգացան:

Հայոց Պատմություն 3

Հայաստանի առաջին հանրապետությունը ծնունդ է առել 1918թվականի մայիսի 28-ին՝մայիսյան հերոսամարտերից՝Սարդարապատից,Բաշ-Ապարանից և Ղարաքիլիսայից հետո։Այն հիմնադրվեց հայ ժողովրդի համար ծանր ժամանակահատվածում,երբ երիտթուրքերի բնաջնջման ծրագրից խուսափած բազմահազար հայ գաղթականները, սովը, շրջափակումները,Քեմալական Թուրքիայի 1920թ․հարձակումը, ինչպես նաև Խորհրդային Ռուսաստանի նվաճողական քաղաքականությունը  հնարավորություն չէին ընձեռնելու պետության ղեկավարներին ստեղծել կայուն պետություն։ Առաջին հանրապետությունը գոյատևեց մինչև 1920թ․դեկտեմբերի 2-ը,երբ Հայաստանը խորհրդայնացավ։Չնայած կարճ կյանքին Առաջին հանրապետության դերը անգնահատելի է՝պետականություն վերագտնելու գործում։

1918թ հուլիսի 24-ին հրապարակվեց ՀՀ անդրանիկ կառավարության կազմը․վարչապետ՝Հովհաննես Քաջազնունին,արտաքին գործերի նախարար՝Ալեքսանդր Խատիսյան,ներքին գործերի նախարար՝Արամ Մանուկյան,ֆինանսների նախարար՝Խ․Կարճիկյան,զինվորական նախարար՝գեներալՀովհաննես Հախվերդյան,արդարադատության նախարար՝ Գ․Պետրոսյան։ Հայաստանի ազգային դրոշը ընդունվեց եռագույնը։

1918թ․մայիսի 15-ին թուրքական զորքերը ,օգտվելով նպաստավոր հանգամանքից,հանկարծակի հարձակումով գրավեցի Ալեքսանդրապոլը<Գյումրին> և առաջ շարժվեցին երկու հիմնական ուղղություններով։Թուրքական զորքերի մի մասը Ալեքսանդրապոլից շարժվեց դեպի Արարատյան դաշտ՝Երևանը և Էջմիածինը գրավելու,իսկ մյուսը՝Ղարաքիլիսա<Վանաձոր>Ղազախով ռազմավարական ուղղություն վերցրեց դեպի Բաքու։Հայկական ազգային զորամասերը անկարող էին երկարատև դիմադրություն ցույց տալ զավթիչներին։Հայը նորից կանգնեց ֆիզիկական  բնաջնջման վտանգի առաջ։

Թուրքերին դիմակայելու համար գեներալՄովսես Սիլիկյանի գլխավորությամբ ստեղծվեց Երևանյան զորախումբ։

Արարատյան դաշտ ներխուժած թուրքերը մայիսի 21-ին գրավեցին Սարդարապատ գյուղն ու կայարանը։Մայիսի 22-ին Վաղ առավոտյան եկեղեցու զանգերի ներքո սկսվեց Սարդարապատի պատմական հերոսամարտը։Սարդարապատի զորաջոկատի հրամանատարն էր գնդապետ՝Դանիել Բեկ-Փիրումյանը,նա  հրետանային նախապատրաստությունից հետո անցավ հակահարձակման,որի արդյունքում հուժկու գրոհով հետ վերցրեց մեկ օր առայ գրաված Սարդարապատը։Մի քանի օր տևած համառ ու ծանր մարտերից հետո թուրքական 15- հազարանոց բանակը ջախջախվեց և նահանջեց դեպի Գյումրի։Այս հաղթանակը բարձրացրեց զորքի և ժողովրդի ոգին,տրամադրությունը։Հայրենիքի պաշտպանության համար ոտքի ելավ ողջ հայ բնակչությունը՝անկախ կուսակցական պատկանելիությունից,մասնագիտությունից,տարիքից,բոլորը ներկայանում էին զթրամաս ւ կամովի մեկնում ճակատ։Սարդարապատի ճակատամարտին զուգահեռ ահեղ մարտեր էին մղվում նաև Բաշ-Ապարանում և Ղարաքիլիսայում։Հայկական զորամասըԴրոյի հմուտ ղեկավարությամբ ոչ միայն կասեցրեց թշնամու շարժը Բաշ-Ապարանից Արարատյան դաշտ,այլև խիզախ հակագրոհով փախուստի մատնեց թշնամուն։Այդ կռիվներում հայերին օգնում էր Ջահանգիր աղայի եզդիական ջոկատը։Այսպիսով Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերում հայ ժողովուրդը կարողացավ թշնամուն արժանի հակահարված տալ։Մայիսյան հերոսամարտերը ամբողջ հայ ժողովրդի հավաքական ուժի և ազգային միասնության հաղթանակն էր։

Հայոց նորանկախ պետությունը գտնվում էր չափազանց ծանր կացության մեջ։Նա զրկվել էր բերրի հողերից,շրջապատված էր ոխերիմ թշնամիներով,զուրկ էր ճանապարհներից իսկ ներսում ուներ մեծ թվով անօթևան և ապրուստի տարրական միջոցներից զուրկ փախստականներ։ Պատերազմների հետևանքով կազմալուծվել էր տնտեսությունը,մոլեգնում էին համաճարակները։ 1918թ աշնանից մինչև  1919թ գարուն սովի և համաճարակների հետևանքով մահացավ 150000 մարդ։

Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ Երևանի Ազգային խորհուրդը վճռեցին տեր կանգնել երկրին․․․1919թ հունիսի 21-23-ը Հայաստանում կայացան առաջին խորհրդարանական ընտրությունները։80տեղերից 72-ը ստացավ ՀՀԴ-ն,4-ը՝էսեռները,3՝-ը թաթարները,1՝-ը անկուսակցական։Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի օգնությամբ նկատելիորեն մեղմվեց երկրում առկա պարենային ճգնաժամը։Ամրապնդվեց հայկական զինուժը։Չնայած այս ամենին, Թուրքիան տարածաշրջանում իր ազդեցությունը պահպանելու նպատակով, խրախուսում և գաղտնի աջակցում էր երկրում թաթարների մեծ ու փոքր ազգային-վարչական կազմավորումների ստեղծմանը,որն էլ հանգեցրեց 1919թ հուլիսին  Հայաստանում թուրք-թաթարական խռովությունների։Թերևս մեծ դժվարությամբ, սակայն մինչև1920թ աշունը հնարավոր եղավ ճնշել այդ խռովությունները։Մեծ հարված եղավ նաև1920թ մայիսին բոլշևիկների կազմակերպած ապստամբությունը։1920թ մայիսի 1-ին Երևանում և մի շարք այլ քաղաքներում տեղի ունեցան հակակառավարական ցույցեր։Բոլշևիկները ՝ Սարգիս Մուսայելյանի գլխավորությամբ,ստեղծեցին Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե,որը Ալեքսանդրապոլում հռչակեց խորհրդային իշխանություն,ազդարարեց դաշնակցական կառավարության տապալումը և Հայաստանի խորհրդայնացումը։

Ցավալիորեն մինչև ՀՀ անկումը այդպես էլ չստեղծվեց  միասնություն արևելահայ և արևմտահայ քաղաքական շրջանակների միջև,որը մեծապես խանգարեց ՀՀ ամրապնդմանը և Հայկական հարցի դրական լուծմանը։

Ցավոք Հայաստանի առաջին հանրապետությունը կարճ կյանք ունեցավ, կորուստների հետ միաժամանակ ունեցավ նաև ձեռքբերումներ,ի հայտ եկավ ժողովրդի միասնական  ուժի և կամքի դրսևորումները, որը մինչ օրս վառ օրինակ է։Զուգահեռներ անցկացնելով և արդեն մեր օրերից նայելով պատմության այդ ժամանակահատվածին, կարծում եմ, որ շատ բան չի փոխվել, միայն թվերն ու անունները․․․

Հայաստանի արդեն երրորդ հանրապետությունը նորից ստեղծվեց հայի համար ֆիզիկական բնաջնջման սպառնալիքի ներքո,էլի հավաքական բռունցք դարձած հաղթանակ տարանք,էլի ճիշտ ժամանակին ի հայտ եկան մեր հերոսները,էլի արյան գնով․․․Հիմա ունենք արդեն դարեր իվեր երազած Հայրենիքը, մնում է այն պահել ու ավելի լավը դարձնել,դաս առնելով անցած պատմության էջերից․․․․

Հայոց Պատմություն 2

Հայկական մշակույթ

Հայկական մշակույթը 19-րդ դարում մեծ վերելք ապրեց։

1801-1828թթ,ամբողջ Անդրկովկասը ,այդ թվում նաև Արևելյան Հայաստանը անցնում են Ռուսական կայսրության գերիշխանության տակ,որը կարևոր նշանակություն ունեցավ երկրամասի սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային զարգացման առումով։Պատմական պայմանների փոփոխությունները պահանջ առաջադրեցին  ստեղծել  նոր, ժամանակի ոգուն համապատասխանող դպրոցներ,նոր թափ առան արվեստի բոլոր ճյուղերը։

Կրթական համակարգը անցավ ուսուցման առաջադիմական մեթոդների։Ժամանակի նշանավոր մտավորականները վերապատրաստվեցին արտասահմանում,իրենց հետ բերելով գիտելիքները, դասավանդեցին և կրթեցին հայ երեխաներին։Զարգացում ապրեց նաև հայկական թատրոնը,երաժշտությունը,գրականությունը, կերպարվեստն ու ճարտարապետությունը։

Ռուսաստանում բարձր դիրքի հասած նշանավոր արդյունաբերողներ և կալվածատերեր Լազարյանների տրամադրած միջոցներով 1815թՄոսկվայում բացվում է Լազարյան ճեմարանը,որը կոչված էր դաստիարակելու հայ մտավորականության մի նոր սերունդ ,նաև պատրաստել արևելյան լեզուների հմուտ մասնագետներ։Ճեմարանի հիմնադիրների նպատակն էր նպաստել արևելյան երկրների հետ հաղորդակցության սերտացմանը և Արևելքի ժողովուրդների քաղաքակրթության հետազոտմանը։Որբ ուաղքատ երեխաների ուսուցման համար Լազարյանները և ճեմարանի Հոգաբարձուները հրատարակում էին հայ իրականության մեջ առաջին անգամ ստեղծված դասագրքեր,թարգմանական ու ինքնուրույն աշխատություններ։Շրջանավարտները արգասավոր գործունեություն էին ծավալում հայկական դպրոցներում,թերթերի ու ամսագրերի խմբագրություններում։Լազարյան ճեմարանը միաժամանակ հանդիսանում էր նար արևելագիտության խոշոր կենտրոն,ուր իրենց կրթությունն են ստացել բազմաթիվ ռուս նշանավոր արևելագետներ։

Ռուսաստանի հայաշատ քաղաքներից կրթական կարևոր կենտրոն էր նաև Նոր Նախիջևանը։ 19-րդ դարի սկզբներին դպրոցներ բացվեցին նաև Ղրիմում, Թիֆլիսում, Շուշիում, Ախալցխայում, Երևանում,Նախիջևանում,Ալեքսանդրապոլում։1874թ․ Էջմիածնում հիմնադրվեց Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը,որտեղ սաները ստանում էին բազմակողմանի, այդ թվում հիմնավոր հայագիտական կրթություն։Արևմտահայ իրականության մեջ առաջին միջնակարգ դպրոցը 1838թ բացված Սկյութարի ճեմարանն էր։Խոշոր կրթական կենտրոն էր նաև Զմյուռնիայում հիմնադրված Մեսրոպյան դպրոցը,որը գոյատևել է մինչև 1922,որը փակվել է հայկական համայնքի վերացման հետ միաժամանակ։ Հայտնի էին նաև Կալկաթայում, Կոստանդնուպոլսում գործող  մի շարք դպրոցները։

19-րդ դարի սկզբում հայկական գրականության մեջ դեռևս զգացվում էր միջնադարի ազդեցությունը։է1820-1840թթ․տեղի են ունենում զգալի տեղաշարժեր։Կլասիցիզմը զիջում է իր տեղը ,նոր գրականության ճյուղին՝ ռեալիզմին՝ժամանակակից մարդը իր ներաշխարհով և զգացմունքներով։Գրաբարի փոխարեն գալիս է նոր գրական լեզու ՝աշխարհաբարը, ձևավորվում է նոր հայկական գրականությունը։

Հայ նոր գրականության ստեղծման մեջ իր մեծ ներդրումն ունի պոետ՝Հարություն Ալամդարյանը,1796-1834,Գրող,հրապարակախոս Մեսրոպ Տագիտյանը1796-1858։Սակայն որոշիչ դեր այս գործում ունեցավ մեծ բանաստեղծ ,մանկավարժ ՝ԽաչատուրԱբովյանը,որը ուսանելով ժամանակի լավագույն համարվող Դորպատի համալսարանը,վերադառնում է հայրենիք և զբաղվում գրական և մանկավարժական գործով։Նրա ստեղծագործությունների գագարնակետն է համարվում<<Վերք Հայաստանի>>պատմական վեպը,որտեղ նկարագրված է հայ ժողովրդի վիճակը և նրա ազատագրական պայքարը 19-դարում։Նույն դարում գրականության,արվեստի,տպագրության զարգացման աճի հետ, ի հայտ եկան գրողներ, հրապարակախոսներ,որոնց մեջ հատկապես առանձնանում էր գրող՝ Միքայել Նալբանդյանը,Ղևոնդ Ալիշանը,Սմբատ Շահազիզը,Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանը։Հայ գրականության վառ ներկայացուցիչներից էր նաև հիանալի լիրիկ Պետրոս Դուրյանը1852-1872։19-դարի երկրորդ կեսին զարգանում է ռոմանտիզմը,որը դարձավ հզոր մտավոր զենք։Հզորացավ Ռաֆայել Պատկանյանի ռեալիստական ուղղությունը։Ժամանակի մեծագույն վարպետներից է Րաֆֆին<Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը1835-1888>։Հայտնի վեպագրի գրչին են պատկանում <Սամվել>,<Խենթը>որոնք մինչ օրս էլ սիրված են և արդիական։Պերճ Պռոշյանը1832-1907։Մանկագիր՝Ղազարոս Աղայանը1840-1911։19-րդ դարի երկրորդ կեսին ծաղկում է դրամատուրգիան,որի ներկայացուցիչն ու հիմնադիրն Գաբրիել Սունդուկյանն էր1825-1912։ Նրա ստեղծագործությունները նոր շունչ տվեցին հայկական թատրոնին։

19-րդ դարում հրատարակվում էր  բազմաթիվ պարբերականներ որոնք տպագրում էին նյութեր տարբեր երկրների, քաղաքական ու տնտեսական կյանքերի մասին,տպագրվում էր նաև օտար գրողների գործերի թարգմանություններ։Նշանավոր ամսագրերից էր<<Հյուսիսափայլը>>1858-1864,որը կոչ էր անում հրաժարվել գրաբարից և գրել ժողովրդին հասկանալի լեզվով՝աշխարհաբարով։Այս ամսագիրը մեծ դեր ունեցավ  հայկական հասարակության կյանքի,մտքի և մշակույթի զարգացման վրա։

19րդ դարում Հայ հասարակության կյանքում նշանակալի դեր են ունեցել թատրոնը, երաժշտությունը և նկարչությունը։ Թատերական ներկայացումներ են կազմակերպվել Կոստանդնուպոլսի, Զմյուռնիայի, թիֆլիսի հայկական դպրոցներում։ Թիֆլիսի Թամամշյան և Կ․ պոլսի արևելյան թատրոնները դառնում են դերասանների մի մեծ խմբի ծննդյան ու վարպետության աճի կենտրոններ։

Դարի երկրորդ կեսի Հայ երաժշտության ամենախոշոր դեմքը Տիգրան Չուխաջյանն է՝ <<Արշակ երկրորդ>> 1868թ Հայկական առաջին օպերայի հեղինակը։ Հայ ժողովրդական երաժշտության նմուշները հավաքելու, ձայնագրելու և երգեցիկ խմբեր կազմելու ասպարեզում մեծ վաստակ ունի՝ Քրիստափոր Կարա Մուրզան։ Մակար Եկմալյանը մնայուն արժեքներ ստեղծեց հոգևոր երաժշտության բնագավառում։ 20րդ դարի սկզբին բուռն գործունեություն ծավալեց հանճարեղ Կոմիտասը, որը տարիներ շարունակ զբաղվում եր Հայ ժողովրդական և հոգևոր երգերի ձայնագրմամբ, հետազոտությամբ ու ժողովրդականացմամբ։ 19դր դարի վերջին ասպարեզ մտան նոր երաժշտական գործիչներ և կոմպոզիտորներ՝ Սպիրիդոն ու Ռոմանոս Մելիքյանները, Գրիգոր Սյուննին, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյան և շատ ուրիշներ։ Հայտնի է նաև Արմեն Տիգրաննյանը, որը ստեղծեց <<Անուշ>> Օպերան 1912թ։

19րդ դարում աչքի են ընկնում նաև պրոֆեսիոնալ հայ նկարիչները, որոնց աշխատանքները հայտնի են ոչ միայն Հայաստանում այլ նաև Հայաստանից դուրս։ Հայտնի են ժամանակի ամենանշանավոր Հովնաթանյանների գերդաստանը, աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին։19րդ դարի վերջերին և 20րդ դարի սկզբներին աչքի ընկան Վարդգես Սուրենյանցը, Գևորգ Բաշինջաղյանը, Էմանուել Մահտեսյանը,Փանոս Թերլեմեզյանը ,Սեդրակ Առաքելյանը,Եղիշե Թադևոսյանը։Դիմաքանդակի խոշոր վարպետներ էին Անդրեաս Տեր- Մարուքյանը և Հակոբ Գյուրջյանը։

 Զգալի հաջողությունների են հասնում քաղաքաշինությունն ու ճարտարապետությունը։Կանոնավոր հատակագծերի հիման վրա կառուցապատվում են Երևան ու Ալեքսանդրապոլը՝շինարարական գործունեություն է ծավալվում նաև Կարսում,Գորիսում,Շուշիում։

Հայ ժողովրդի գոյապահպանության, ազգային համախմբման, իր երկրին տեր դառնալու, իր պետականությունը վերականգնելու համար Հայ ժողովուրդը իր արդարացի պայքարն է ներկայացրել իր արվեստի ու մշակույթի բոլոր ճյուղերում։ Այն որպես Հայկական հարց հետաքրքրել է հայ հասրակական մտքի և պատմագիտության շատ ակնառու ներկայացուցիչների։ 19րդ դարի 70ական թվակակններից սկսած դարձել է Հայ մտավորականության ուղղորդիչ՝ Հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շաժումների հետ կապված ամենաբազմազան խնդրիները, Հայ ժողովրդի նկատմամբ Թուրքիաում կիրառված ջարդերի քաղաքականությունը։ Ստեղծվել են ծավալուն Գրականություն, հարուստ փաստակագրական տվյալների հիման վրա գրված մեծ թվոր մենագրություններ, որունցում իրադարձությունները մեկնաբանվել են տնտեսական, քաղաքական, դիվանագիտական և այլ տեսանկյուններից, բացահայտվել Հայկական հարցի և Հայերի ցեղասպանության սկբնավորման ու նրա հետագա գործընթացի հայտնի ու գաղտնի նենգ դիտավորությունները, որոնք սկիզբ են առնում Օսմանյան առաջին սուլթանների <<խաղաղ>> ֆերմաներում, համիդիան բռնապետության <<Զուլումի>> քաղաքականության որոգայթներում, կոտորածներում և, վերջապես, արդեն զանգվածային ծրագիր դառնում և երիտ թուրքերի գործողություններում։

Վերը նշված գործողությունների արտացոլումը կտեսնենք 19րդ  և 20րդ դարերում ստեղծված բոլոր արվեստի գործերում։

Մաթեմատիկա 2

1.ա) f(7)= 7²⁶

                f(8)=8²⁶

          f(8)>f(7)

1.գ)f(-24)=(-24)²⁶

           f(-23)=(-23)²⁶

       f(-24)>f(-23)

2.ա) f(13)=13³¹

          f(12)=12³¹

             f(13)>f(12)

2.բ)f(0.02)=(0.02)³¹

           f(0.01)=(0.01)³¹

       f(0.02)>f(0.01)

42.ա)  3^x+2=81

            3^x+2=3⁴

            x+2=4

            x=2

42.դ)  (√0.5)^2-x=32

            (√1/2)^2-x=(1/2)^-5

                        2-x-1=-5

            X=-4

45.ա) 6^3x+2=6^2x+7

                        3x+2=2x+7

            X=5

45.գ) (2²)^x+2=2 * (2³)^x-1

2x+4=3x-1

X=3

66.բ) (0,2)^x-1<25

         <(0,2)^x-1<25

          <(1/5)^x-1 < (1/5^-2)

          x-1<2

         x<3

66.գ)     (√3/9)^x+2≤27

             (√3/9)^x+2≤(1/27^-1)     x3

            (3/27)^x+2≤(3/27^-1)

            X+2≤-1

            x≤-3

84.ա)   log₂⁵√4 = 2/5

84.դ)    log_1/749√7= -2.5

89.ա)   log₈(x²-9)

            x≥ √17

89.բ)    lg(1-x²)

            x≥-3

99.ա) log₂7*log₇2^-2=-2            

99.գ)log₃4*log₁₆9=3/4

133,A)   log₄(5x+3)=log₄(7x+5)

            5x+3=7x+5

            X=-1

133,B)   log₇(6x-1)=log₇(4x+9)

            6x-1=4x+9

            X=5

157,B) log_3/5(2x+7)>log_3/5(7x-18)

            2x+7>7x-18

            x<5

157,G)  lgX +lg(13-2x)<1+lg2

            lgX +lg(13-2x)<lgX+lg2

            x+13-2x-x+2<0

            2x>-15